n, trên có hai vị tướng quân mặc giáp

sắt, lưng đeo bảo kiếm tiến qua cổng. Tiếp theo, hai người lính hầu cầm

bảng đề chữ Tĩnh túc, Hồi tỵ, tiếp theo chín con ngựa, ba con một hàng,

trên mỗi con ngựa, một vị vệ uý, giáp trụ, đao kiếm sáng ngời. Khoảng xa một chút, một người mặc quần áo đại quan, mắt hơi to, má phính đầy

những thịt, bụng lớn như cái trống ngồi trên con ngựa màu đỏ như huyết

dụ, bốn bên có bốn vệ sĩ đeo gươm theo hầu. Bỗng một tiếng loa hô lớn:

– Thái-thú giá lâm, quỳ xuống.

Dân chúng hai bên đường đồng quỳ xuống, cúi gầm mặt, không dám ngửng đầu lên. Thái-thú họ Tô giơ roi ngựa phất phất mấy cái. Ngựa tiến đến trước đình. Thái-thú nhảy xuống, giữa hàng bô lão, chức sắc đang quỳ gối. Y

vẫy tay nói lớn:

– Miễn lễ.

Theo sau Thái-thú là các huyện lệnh, quan lại, nghênh ngang tiến vào sân đình. Tất cả ngồi xuống mấy hàng ghế trên khán đài. Dân chúng đã được

điều động đến trước khán đài, quỳ xuống.

Huyện-lệnh đứng dậy, hướng về phía Thái-thú vái mấy vái rồi hướng ra dân chúng nói lớn:

– Dân Giao-Chỉ chúng bay nghe đây, ngài Tô thái thú vừa được đức kim

thượng phong cho chăn dắt chúng bây. Sách nói rằng: Dân chi phụ mẫu

nghĩa là quan trên là cha mẹ dân, nên ngài từ tâm đi khắp nơi để thăm

dân cho biết sự tình. Vậy ai có điều gì oan ức hãy đến khấu đầu trước

ngài, để đèn trời soi xét cho.

Một lão ông đầu tóc trắng như cước, run rẩy tiến lên, dập đầu lạy bốn lạy trước Tô thái-thú, rồi nói:

– Bẩm thái thú, ngài thương dân như con đỏ, xin ngày cứu xét cho trang của tôi thoát khỏi cơn bĩ cực.

Tô Định gật đầu:

– Người có gì cứ nói.

Lão ông lạy thêm ba lạy:

– Trang tôi trước đây có Trần Lạc hầu cai quản đã mấy đời. Mới đây,

Lạc-hầu bị người ta ám sát chết. Chúng tôi xin tôn Trần công tử lên

thay. Nhưng Huyện-lệnh đại nhân không cho. Vì vậy trang ấp không người

cầm đầu. Bẩm Thái-thú đại nhân, trang tôi có 300 xuất đinh, năm trước

quan Huyện bắt nộp 600 cân quế, năm nay bắt nộp 900 cân. Vì rừng nhiều

thú dữ, rắn độc, nên đến giờ này là tháng bảy mà mới được có 400 cân.

Đàn bà, trẻ con phải lên rừng tìm quế, đồng ruộng bỏ hoang, mùa màng

thất thu, chắc chết hết. Mong Thái-thú đại nhân ân giảm cho.

Huyện-lệnh đứng dậy chỉ mặt lão ông nạt:

– Dân trang Cổ-lễ đã lười biếng, lại vô phép, chỉ lêu lổng rong chơi,

không chịu tuân phép nước. Mày còn muốn kêu ca gì nữa? Bây đâu, lôi cổ

nó ra đánh đủ 30 côn.

Vệ sĩ dạ ran. Hai người tiến ra, đè cổ ông già xuống đánh. Đến côn thứ

năm thì ông ngất xỉu. Trong đám đông, có một thiếu nữ đứng dậy, chạy đến trước Thái-thú Tô Định quỳ xuống dập đầu lạy bốn lạy:

– Trăm lạy đại nhân, ngàn lạy đại nhân, tiểu tỳ xin thay cha chịu đòn.

Tô Định liếc nhìn thiếu nữ, tuổi khoảng 17, 18, nhan sắc tươi như hoa, y nghĩ gì không rõ, sẽ cau mặt rồi phất tay:

– Tha cho lão. Còn cô kia, tên gì?

Thiếu nữ cúi đầu thưa:

– Tiểu tỳ họ Nguyễn, tên Thánh Thiên.

Tô Định đứng lên nâng nàng dậy:

– Nể lời bậc quốc sắc thiên hương, ta tha cho cha cô, nhưng cô phải theo ta về Luy-lâu.

Thiếu nữ quỳ xuống, dập đầu liên tiếp:

– Bẩm Thái-thú, cha tiểu tỳ chỉ có mình tiểu tỳ, nếu tiểu tỳ theo đại

nhân về Luy-lâu thì không người phụng dưỡng. Xin đại nhân cho tiểu tỳ

được ở lại phụng dưỡng cha già.

Tô Định gật đầu:

– Được, nàng đem cha về đi.

Y quay lại tên vệ sĩ nói mấy câu nho nhỏ. Tên vệ sĩ cười, rồi theo bén gót Thánh Thiên.

Huyện-lệnh lại dõng dạc nói:

– Ngài Tô thái-thú ban phép mới cho bọn man di Giao-chỉ các người, hãy lắng tai nghe:

Ghi chú của thuật giả

Đời Hán bên Trung-hoa (Tây Hán 206 trước Tây lịch đến 25 sau Tây lịch và Đông Hán 25-220 sau Tây Lịch), là thời kỳ tiếp nối thời Chiến-quốc,

triều đình chưa có luật pháp cai trị thống nhất, cho nên ngoài

Cửu-chương luật của Tiêu Hà ra, thì các Thái thú có toàn quyền. Thái thú như một ông vua con, được quyền bổ nhiệm từ các quan lại trực thuộc cho tới huyện-úy, huyện-lệnh. Thái thú chỉ huy cả quân sự lẫn hành chính.

Vì vậy, khi Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán, các thái-thú nổi lên cát cứ

một phương. Sau Quang Vũ trung hưng lên được, vẫn phải đi đánh dẹp từng

quận một. Luật nhà Hán có điều khoản cho phép Thái thú ban lệnh nội trị, trái với luật triều đình trong trường hợp cần thiết. Bởi vậy, Tô Định

mới ban hàn Ngũ-lệnh.

Hết chú giải.

“Niên hiệu Kiến Vũ (3) thứ mười nhà Đại Hán, tháng 7 mùa hạ, quan

Thái-thú đất Giao-chỉ họ Tô ban lệnh cho dân chúng Nam-man được rõ:

“Kể từ đức Thái tổ Cao hoàng (4), thần thánh văn võ chém rắn khởi binh,

trước diệt bạo Tần, sau chinh phạt Nguỵ Sở, kể từ đấy, khắp lê dân thiên hạ đều cúi đầu quy phục. Vùng Lĩnh Nam, Triệu Đà quỳ gối, nên thiên

triều vẫn cho được tồn tạii. Sau Lữ Gia giết ấu chúa làm điều bạo

nghịch, chống lại thiên triều, nên thánh Thiên tử phải cho binh tướng

chinh phạt. Vừa rồi Vương Mãng lòng lang dạ thú, nhân việc Tiên-đế uỷ

thác trọng sự, mưu đồ phản nghịch. Nay chúa ta tuốt gươm, phất cờ trung

hưng, lập lại nhà Đại Hán, đã nghĩ đến các người ở xa. Phái ta làm Thái

thú, để chăn dạy các người tuân theo lễ nghĩa, biết phép tắc thiên

triề