nếu hắn về với Tào Tháo tất nhiên được trọng dụng, nguy cho ta lắm. Chúa công phải cố lưu lại đừng cho đi. Tào Tháo thấy hắn không đến tất đem giết mẹ hắn. Hắn biết mẹ chết, chắc phải báo thù, sẽ cố sức đánh Tào Tháo.
Huyền Đức nói:
- Không được. Mượn tay người khác giết mẹ người ta để ta dùng con là bất nhân; giữ người ta lại không cho đi để cắt đứt cái đạo mẹ con là bất nghĩa. Ta thà chết chứ không khi nào làm những việc bất nhân bất nghĩa.
Ai nấy đều thán phục.
Huyền Đức mời Thứ uống rượu, Thứ nói:
- Nay mẹ tôi còn ở trong ngục, dù nước vàng rượu ngọc cũng không sao trôi vào cổ họng được.
Huyền Đức nói:
- Bị thấy ông sắp đi, như mất cả tay phải tay trái, dù gan rồng tủy phượng, ăn cũng không ngon.
Hai người ngồi nhìn nhau, nước mắt tầm tã, chờ sáng. Các tướng đã bày tiệc tiễn đưa ở ngoài cõi.
Huyền Đức, Từ Thứ cùng lên ngựa, hai ngựa sóng đôi ra ngoài thành.
Đến cuối tràng dinh, hai người xuống ngựa từ biệt nhau. Huyền Đức bưng một chén rượu bảo Từ Thứ rằng:
- Bị nay phận mỏng duyên hèn, không được cùng tiên sinh tụ hội, chúa tiên sinh khéo thờ chủ mới để chóng nên công danh.
Từ Thứ khóc, nói:
- Tôi tài nhỏ trí mọn, đội ơn sứ quân trọng dụng, nay chẳng may nửa đường phải từ biệt, chỉ vì mẹ già mà thôi. Dù Tào Tháo có ép nài tôi cũng thề trọn đời không bày một mưu kế gì cho y cả.
Huyền Đức đáp:
- Tiên sinh ra đi. Bị này cũng sẽ liệu đường tránh ẩn vào nơi rừng rú.
Thứ nói:
- Tôi sở dĩ muốn cùng sứ quân mưu đồ nghiệp vương bá, là nhờ ở tấm lòng này. Nay vì việc mẹ già, lòng tôi bối rối, dù cố gắng ở lại, cũng vô ích. Sứ quân nên cầu người hiền khác cũng toan nghiệp lớn, việc gì mà đã vội ngã lòng.
Huyền Đức thở dài nói:
- Cao hiền trong thiên hạ, còn có ai hơn tiên sinh!
Từ Thứ nói:
- Tôi tài trí tầm thường, không dám nhận lời khen ấy. Lúc sắp đi, Từ Thứ ngoảnh lại nói với các tướng:
- Xin các ông hết lòng thờ sứ quân để tên tuổi ghi vào tơ lụa. Sự nghiệp ghi trong sử xanh, đừng có như Thứ này là người hữu thủy vô chung.
Các tướng ai cũng thương cảm.
Huyền Đức không nỡ chia tay, tiễn hết cung đường này đến cung đường khác.
Từ Thứ nói:
- Không dám phiền sứ quân đi tiễn xa quá. Đến đây, Thứ xin cáo biệt.
Huyền Đức ngồi trên ngựa, cầm tay Từ Thứ nói:
- Tiên sinh chuyến này đi, mỗi người một phương trời, biết ngày nào lại được gặp nhau?
Nói xong, nước mắt tuôn xuống như mưa. Thứ cũng khóc rồi cáo biệt.
Huyền Đức dừng ngựa bên rừng, trông theo Từ Thứ và bọn tùy tùng vội vã kéo đi, khóc mà nói:
- Nguyên Trực đi rồi, ta làm thế nào bây giờ?
Huyền Đức gạt nước mắt trông theo, lại bị rặng cây trước mặt che khuất bèn lấy roi trỏ vào rừng, nói:
- Ta muốn chặt hết cây cối chỗ này đi!
Các tướng hỏi vì cớ gì? Huyền Đức nói:
- Cánh rừng này che khuất Nguyên Trực của ta.
Huyền Đức đang trông theo, chợt thấy Từ Thứ cưỡi ngựa quay lại.
Huyền Đức mừng rỡ, nghĩ thầm:
- Nguyên Trực quay lại, có lẽ không muốn đi chăng?
Liền hớn hở tế ngựa lên trước đón hỏi:
- Tiên sinh trở lại, hẳn là không định đi nữa?
Thứ ghìm ngựa nói với Huyền Đức:
- Lúc tôi ra đi, ruột rối bời bời, quên bẵng đi một việc: Trong vùng này có một bậc kì tài ở tại Long Trung, cách Tương Dương hai mươi dặm, sứ quân nên đến mà tìm.
Huyền Đức nói:
- Dám phiền Nguyên Trực mời giúp người đó ra cho Bị.
Thứ nói:
- Người đó không thể gọi ra được, sứ quân phải thân đến mà mời. Nếu được người đó, không khác gì nhà Chu được Lạ Vọng nhà Hán được Trương Lương.
Huyền Đức lại hỏi:
- Tài đức người đó so với tiên sinh thế nào?
Thứ đáp:
- Tôi mà so với người đó, khác nào ngựa hèn sánh với kì lân, quạ đen sánh với phượng hoàng. Người đó thường ví mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị. Cứ như ý tôi, Quản, Nhạc còm kém xa. Người đó có tài ngang trời dọc đất, thiên hạ chắc chỉ có một không hai.
Lưu Bị mừng, hỏi:
- Xin cho biết họ người đó?
Thứ đáp:
- Người ấy quê ở Dương Đô, quận Lang Nha, họ Gia Cát tên Lượng, tự Khổng Minh; vốn là dòng dõi nhà quan Tư lệ hiệu úy Gia Cát Phong ngày xưa. Cha tên là Khuê, tự là Tử Cống, nguyên làm quận thừa ở Thái Sơn, mất sớm. Lượng theo chú là Huyền, Huyền cùng với Lưu Biểu quen biết nhau, nên đến nương tựa, rồi dựng nhà ở Tương Dương. Đến khi Huyền mất, Lượng mới cùng em là Gia Cát Quân ra cày cấy, làm ăn ở Nam Dương, thường hay ngâm bài Lương phủ ngâm (Nhạc phủ). Chỗ ở có trái núi Ngọa Long Cương, nhân thế tự gọi là Ngọa Long tiên sinh. Người đó là bậc kì tài đệ nhất đời nay. Sứ quân phải chịu hạ mình đến đó mà gặp. Nếu được người ấy giúp cho thì lo gì việc thiên hạ không định xong!
Huyền Đức nói:
- Ngày trước, Thủy Kính tiên sinh đã nói với Bị rằng: “Phục Long, Phượng Sồ chỉ cần được một trong hai người cũng đủ định thiên hạ.” Nay theo lời ông có phải người ấy là Phục Long hay Phượng Sồ không? Thứ nói:
- Phượng Sồ là Bàng Thống ở Tương Dương, còn Phục Long chính là Gia Cát Khổng Minh đó.
Huyền Đức mừng cuống lên, nói:
- Hôm nay mới hiểu được tiếng Phục Long, Phượng Sồ. Ngờ đâu đại hiền ở ngay trước mắt, nếu tiên sinh không nói thì Bị có mắt cũng như mù.
Người đời sau có thơ khen Từ Thứ ruổi n
